Ne jetojmë në një epokë kur vetë themelet e gazetarisë po rinegociohen — mes kërkesave të kapitalizmit digjital, ngritjes së qeverisjes algoritmike dhe nevojës së përhershme për të vërtetën në jetën publike.
Nga: Nevena Rshumoviq
Këto tensione, si edhe mundësia për të krijuar kuadër të ri për t’i kuptuar dhe kapërcyer ato, ishin në qendër të panelit “Në vijën e parë të mbrojtjes së lirisë së shprehjes” në Konferencën Ndërkombëtare Our Media, të organizuar së fundmi nga rrjeti SEENPM dhe Qendra e Medias në Sarajevë.
Dr. Snezhana Milivojeviq, ish-profesoreshë në Universitetin e Beogradit, theksoi se bota po kalon një moment unik e të trazuar, që kërkon reflektim të thellë mbi gjendjen dhe të ardhmen e mediave.
Roli i mediave rrallëherë ka qenë më i brishtë — por paradoksalisht, ky është një moment që ofron një mundësi të paprecedentë, të nxitur nga ndryshimi paradigmatik në rregullimin e mediave, të mishëruar në grupin e ri të ligjeve të Bashkimit Evropian: Aktin Evropian për Lirinë e Medias (EMFA), Aktin për Shërbimet Digjitale (DSA), Aktin për Tregjet Digjitale (DMA) dhe Aktin për Inteligjencën Artificiale (AI Act).
Këto rregullore — veçanërisht Akti Evropian për Lirinë e Medias (EMFA) — shënojnë një ndryshim historik në mënyrën se si mediat perceptohen dhe qeverisen në të gjithë Evropën dhe përtej saj. Ato e njohin faktin se media nuk është më një çështje kombëtare, por një shqetësim i përbashkët evropian, vuri në dukje Milivojeviq.
“Për herë të parë, Evropa po krijon një kuadër rregullator gjithëpërfshirës që bashkon sfera më parë të fragmentuara — transmetimin, shtypin, median lokale dhe atë kombëtare — brenda një sistemi të vetëm të përshtatur për epokën digjitale”, argumentoi Milivojeviq.
Efekti zinxhir – ligjet e BE-së për median vlejnë edhe për aktorët e huaj
“Edhe pse Evropa vonon në inovacionin digjital, ajo kryeson në rregullimin e tij”, tha ajo. EMFA është pjesë e një pakete më të gjerë që përfshin privatësinë, qeverisjen e inteligjencës artificiale dhe përgjegjësinë e platformave online, duke unifikuar të gjitha shërbimet digjitale që qarkullojnë në BE.
“Ajo që është thelbësore,” shtoi ajo, “është se BE-ja braktis parimin e vjetër të ‘vendit të origjinës’ në favor të mbikëqyrjes kolektive evropiane që zbatohet njësoj për aktorët e huaj, brenda apo jashtë kufijve të BE-së.”
“Aktorët jo-anëtarë të BE-së nuk mbrohen më me parimin e vendit të origjinës, i cili gjithmonë ka shërbyer si strehë e sigurt për platformat e mëdha teknologjike.”
Snezhana Milivojeviq
“Sipas EMFA-s, çdo shërbim mediatik jashtë BE-së që synon qytetarët evropianë do të bjerë nën mbikëqyrjen rregullatore të Evropës,” theksoi Milivojeviq, duke shtuar se qasja e re vlen edhe për mediat jo-anëtare të BE-së në fqinjësi, përfshirë Evropën Juglindore.
“Kjo nuk është proteksionizëm, por një kozmopolitanizëm evropian që siguron kushte të barabarta dhe mbron të drejtat themelore — veçanërisht lirinë e medias — brenda hapësirës digjitale,” argumentoi ajo.
Ligjet e reja të BE-së për median do të krijojnë domosdoshmërisht një efekt zinxhir në Ballkanin Perëndimor dhe Evropën Juglindore. Disa grupe mediatike tashmë operojnë — ose planifikojnë të operojnë — përtej kufijve kombëtarë, duke shpërndarë përmbajtje në shtetet fqinje anëtare dhe ato të BE-së. Kjo do të thotë se mediat ndërkufitare nga Ballkani Perëndimor mund t’i nënshtrohen standardeve më të rrepta dhe mekanizmave të ankesave që u mundësohen audiencave evropiane, duke e zgjeruar në mënyrë efektive kuadrin e qeverisjes mediatike të BE-së edhe në rajon, shpjegoi Milivojeviq.
Mbrojtje rregullatore nga ndërhyrjet politike
Në thelb, EMFA njeh se media — si shtyllë e demokracisë — kërkon mbrojtje aktive në epokën digjitale. Ajo prezanton mekanizma për të penguar ndërhyrjet politike dhe manipulimin, duke adresuar realitetin e sotëm të dezinformimit dhe ndikimeve të jashtme.
Ky akt përballet gjithashtu me dominimin e platformave të mëdha teknologjike, duke kërkuar transparencë dhe përgjegjshmëri në mënyrën se si përmbajtja moderohet dhe shpërndahet. Ai i detyron platformat e mëdha online të zbatojnë rregulla të veçanta për mediat e njohura, për të siguruar trajtim të drejtë, për të reduktuar fshirjet arbitrare dhe për të forcuar pavarësinë gazetareske.
Ajo që e dallon EMFA-n nga mekanizmat e mëparshëm rregullatorë është fokusimi te të drejtat e qytetarëve.
“Për herë të parë, ky akt e ngulit qasjen në informacion pluralist dhe me cilësi të lartë si të drejtë individuale, duke pohuar se çdo qytetar duhet të mund të mbështetet në burime të besueshme e të larmishme — dhe se shtetet duhet ta garantojnë këtë të drejtë,” theksoi Milivojeviq.
“Kjo shënon një kalim nga mbrojtja e shtypit drejt mbrojtjes së të drejtës publike për informim që i shërben interesit të përbashkët — thelbësore në një epokë mosbesimi dhe skepticizmi të përhapur ndaj medias,” shtoi ajo.
EMFA – një sfidë dhe mundësi për Ballkanin Perëndimor
Për Ballkanin Perëndimor dhe Evropën Juglindore, pasojat janë të gjera, paralajmëroi Milivojeviq. Vendet aspirante për në BE do të përballen me presion të shtuar për të harmonizuar legjislacionin kombëtar me këto standarde.
Kjo nuk ka të bëjë vetëm me përputhshmërinë formale: ajo vendos parimet e pavarësisë, pluralizmit dhe transparencës në strukturën ligjore të rajonit.
“Shtrirja jashtë kufijve e EMFA-s do të thotë se mediat e Evropës Juglindore që veprojnë në tregjet e BE-së — ose që janë të aksesueshme për audiencën evropiane — do t’i nënshtrohen rregullave të saj, duke ndikuar mënyrën se si prodhojnë dhe shpërndajnë përmbajtje,” theksoi Milivojeviq.
Mjedisi rajonal mediatik — tashmë i sfiduar nga përqendrimi i pronësisë, ndikimet e jashtme dhe mosbesimi publik — do të duhet të përshtatet. Siç vuri në dukje Dr. Milivojeviq, kjo rregullore adreson dobësitë e ekosistemeve mediatike në rajonet ku fushatat e dezinformimit dhe manipulimet e mbështetura nga faktorë të huaj janë bërë mjete të fuqishme. EMFA mund të shërbejë si mburojë, por efikasiteti i saj do të varet nga qeveritë lokale, shoqëria civile dhe vetë profesionistët e medias që duhet të avokojnë për zbatim të sinqertë.
Po aq i rëndësishëm është ndikimi i mundshëm në zakonet e konsumit mediatik. Me rritjen e angazhimit digjital, audiencat po braktisin gjithnjë e më shumë mediat tradicionale në favor të rrjeteve sociale dhe platformave alternative, shpesh duke dyshuar në besueshmërinë e informacionit. Në Evropën Juglindore, shumë përdorues verifikojnë lajmet përmes motorëve të kërkimit ose rrjeteve personale, gjë që minon autoritetin e gazetarisë. Dr. Milivojeviq theksoi se ky ndryshim nënvizon nevojën urgjente për të rindërtuar besimin dhe për të vënë transparencën dhe cilësinë në qendër — qëllime të cilat kuadri i ri i BE-së i mbështet qartë.
Në përfundim, EMFA nuk është thjesht një masë tjetër ligjore; ajo përfaqëson një riformulim të guximshëm dhe të bazuar në të drejta të qeverisjes mediatike. Ajo e ngre debatin nga politikat e fragmentuara kombëtare në një kuadër të unifikuar evropian që i përgjigjet realiteteve teknologjike dhe demokratike.
Për Ballkanin Perëndimor dhe Evropën Juglindore, kjo paraqet njëkohësisht sfidë — për t’iu përmbajtur standardeve të reja kërkuese — dhe mundësi për t’u afruar më shumë me vlerat më të larta demokratike të Evropës.
Liria e shtypit në botë – “ende për t’u përcaktuar”
Sarah Clark nga IFEX paraqiti një tablo të zymtë globale, duke e quajtur këtë moment “ende për t’u përcaktuar” për lirinë e shtypit dhe demokracinë. Përfaqësuese e një rrjeti me mbi 100 organizata në 70 vende, ajo theksoi se në gati 80 për qind të tyre, liria e medias është në rënie.
Ajo e lidhi këtë regres me dy tronditje të mëdha — tërheqjen e administratës Trump nga normat ndërkombëtare dhe luftën në Gaza — të cilat zbuluan çarje të thella në sistemin global që duhej të mbronte të drejtat. Clark e përshkroi këtë si “një sistem ndërkombëtar në rënie të lirë”, ku tërheqja e SHBA-së nga institucionet globale ka përshpejtuar erozionin e përgjegjshmërisë dhe ka inkurajuar qeveritë autokratike në mbarë botën.
Ajo nënvizoi se hipokrizia perëndimore — veçanërisht në reagimin ndaj Gazës dhe shtypjes së protestave — ka shkatërruar besimin në media dhe institucionet demokratike. Megjithatë, Clark përmendi edhe “pikë drite”: edhe në vende ku liria e shtypit përballet me sfida serioze, përpjekjet për kërkim llogaridhënieje tregojnë se rezistenca, edhe pse e testuar, vazhdon të ekzistojë.
Clark paralajmëroi se pushteti i pakontrolluar i monopoleve teknologjike përbën tani një kufi të ri kërcënimesh, pasi platformat kryesore i rezistojnë rregullimit nga BE dhe amplifikojnë dezinformimin. Megjithatë, ajo e përmbylli me një thirrje për të mbrojtur dhe zgjeruar hapësirat për gazetari të pavarur dhe veprim qytetar, përpara se të godasë vala tjetër e regresit demokratik.
Nga erozioni te veprimi
Brankica Petkoviq nga Instituti i Paqes i Sllovenisë mbështeti këtë perspektivë globale me të dhëna dhe kërkime. Duke u mbështetur në studime rajonale dhe në shkallë të BE-së, ajo përshkroi një “erozion strukturor” të kushteve që mundësojnë shprehjen e lirë — jo përmes censurës së drejtpërdrejtë, por përmes “zëvendësimit”: mbushjes së hapësirës publike me propagandë, gjuhë urrejtjeje dhe pluralizëm të fabrikuar.
Ajo vuri në dukje një paradoks: rritjen e numrit të mediave paralelisht me tkurrjen e bërthamës profesionale të gazetarëve — një “peizazh që rritet në sasi, por jo në cilësi.” Sipas saj, kjo pasqyron një krizë më të gjerë legjitimiteti, ku qytetarët ndihen të shkëputur nga media dhe sistemet demokratike.
Erol Önderoğlu i Brankica Petković
Megjithatë, Petkoviq refuzon fatalizmin. Ajo përmendi shenja në rritje të qëndrueshmërisë dhe rezistencës — nga protestat studentore në Serbi te bashkëpunimet rajonale të ndryshme.
“Evropa,” këmbënguli ajo, “duhet të udhëheqë në rindërtimin e sistemeve demokratike mediatike, por pa vetëkënaqësi: Evropa nuk është model i përsosur.”
Kornizat ligjore të BE-së, si EMFA, duhet të shoqërohen me partneritete lokale dhe zgjidhje të rrënjosura në komunitet.
“Mbrojtja e lirisë së shtypit nuk mjafton më vete — duhet gjithashtu të zgjerojmë dhe forcojmë hapësirat për gazetari të pavarur dhe veprim qytetar,” tha Petkoviq.
E vërteta është beteja e të gjithëve
Erol Onderoglu, gazetar me përvojë nga Turqia dhe përfaqësues i organizatës Reporterët pa Kufij, solli një perspektivë të zymtë nga vendi i tij, ku pjesa më e madhe e mediave kontrollohet nga qeveria dhe gazetaria e pavarur mbijeton nën kërcënim të vazhdueshëm.
“Situata në Turqi është shumë alarmuese, ku më shumë se 85% e mediave kombëtare korporative janë nën kontrollin e qeverisë. Megjithatë, duhet ta kemi parasysh gjithmonë angazhimin shumë dinamik të mediave kritike dhe organizatave të shoqërisë civile në vend,” tha Onderoglu.
Në këtë kontekst, ai përshkroi një realitet paradoksal: Turqia po fiton dukshmëri gjeopolitike ndërkohë që liritë e brendshme po shemben. Duke mbuluar çdo javë gjyqe ndaj gazetarëve, ai nënvizoi se shtypja sistematike, ndalimet arbitrare dhe autocensura po e zbrazin hapësirën publike.
Megjithatë, Onderoglu theksoi se nismat e reja në gjithë Evropën po krijojnë pika reference për përparim. Në Turqi, tha ai, qëndrueshmëria varet gjithnjë e më shumë nga rindërtimi i modeleve të bazuara në lexues, pasi mbështetja ndërkombëtare po bie.
Në përfundim, ndërhyrjet e ekspertëve u bashkuan në një përfundim të përbashkët:
Pavarësisht presioneve në rritje, beteja për lirinë e medias nuk ka përfunduar — ajo po transformohet.
Kapitulli i ardhshëm do të përcaktohet më pak nga ndihma e jashtme apo kornizat ligjore, dhe më shumë nga aftësia e gazetarëve, institucioneve dhe qytetarëve për të rikthyer besimin dhe për ta bërë të përbashkët luftën për të vërtetën.
Rreth programit rajonal “Our Media”: Programi rajonal “Our Media: Veprim i shoqërisë civile për të nxitur edukimin mediatik dhe aktivizmin, për të kundërshtuar polarizimin dhe për të promovuar dialogun” zbatohet me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian nga organizatat partnere: SEENPM, Instituti Shqiptar i Medias, Qendra Mediale në Sarajevë, Këshilli i Mediave të Shkruara i Kosovës, Instituti Mediatik i Malit të Zi, Instituti i Medias i Maqedonisë, Shkolla e Gazetarisë Novi Sad, Instituti i Paqes dhe Bianet.
Ky artikull u realizua me mbështetje financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi ekskluzive e SEENPM dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Bashkimit Evropian.
Co-financues:
Add Comment